شهرشناسی خوزستان

خوزستان يکي از استان‌هاي پر جمعيت و شهر نشين کشور است که در طول دوره‌هاي مختلف سرشماري از سال 1335 تا 1375 تغيراتي توأم با فراز و فرود داشته است. شهرنشيني جمعيت يکي از شاخص‌هاي ميزان توسعه يافتگي مدني و اجتماعي و نيز اقتصادي جامعه است. افزايش تعداد شهرها و جمعيت شهر نشين معمولاً بيانگر وجود سطحي از تغيرات اجتماعي، اقتصادي در جامعه و بالندگي جامعه براي طي مراحل متکامل پيشرفت و توسعه است.

نسبت شهر نشيني در کشور از سال 1335 تا 1375 به فاصله هر ده سال برابر 31.6، 37.9، 47، 54.2، و 61.3 درصد بود. توجه به آمار نشان مي‌دهد که نسبت جمعيت شهر نشين به کل جمعيت (شامل جمعيت روستا نشين و عشاير) از دهه 1350 بطور فاحشي رشد داشته است. اين نسبت در استان خوزستان به ترتيب برابر 48.1، 51.2، 57.4، 55.3، 62.5 درصد بوده است. مقايسه نسبت شهرنشيني کشور و استان خوزستان نشانگر بالا بودن نسبت شهر نشيني استان نسبت به متوسط کل کشور در همه دوره‌ها است. صرف نظر از استان تهران که در همه دوره‌ها بيشترين نسبت شهرنشيني را در کشور داشته است، استان‌هاي اصفهان و يزد از سال 1345 گوي سبقت را از خوزستان مي‌ربايند.

نسبت شهر نشيني هر استان تحت تأثير تعداد و جمعيت شهرهاي آن استان است. جمعيت شهر نشين استان خوزستان در سال‌هاي 1335 تا 1375 به ترتيب، 7.5، 6.2، 6.1، 4.8 و 4.5 درصد جمعيت شهر نشين کشور را تشکيل مي‌داده است. تعداد شهرهاي استان نيز نشانگر افزايش آنها در فاصله زماني بين سال‌هاي  1335 تا 1375 است. تعداد شهرهاي استان به ترتيب برابر 15، 18، 23، 24 و 28 شهر است. (تعداد شهرهاي استان در سال 1384 برابر 43 شهر است.)

بررسي وضعيت تغييرات شهرنشيني در استان نشانگر نقاط عطفي در تاريخ تغييرات جمعيت بطور کلي و تغييرات جمعيت شهري بطور خاص است. نخستين نقطه عطف از تحولات نقش اقتصادي استان در کشور پس از استخراج نفت و توسعه فعاليت‌هاي نفتي در اين استان ناشي مي‌شود. نتيجه اين پديده در بالا رفتن نسبت شهرنشيني استان از سطح متوسط کشور در سال 1335 و داشتن جايگاه دوم پس از تهران و فاصله اي فاحش با سومين استان (اصفهان با 44.3 درصد) قابل مشاهده است. اين رويداد تا سال 1355 نيز که استان در جايگاه چهارم پس از استان‌هاي تهران، اصفهان و يزد قرار مي‌گيرد، مؤثر بوده است. نقطه عطف دوم در تغيرات جمعيتي و شهر نشني استان خوزستان رويداد جنگ تحميلي و تخليه جمعيت شهرنشين در غرب استان و ساير شهر هاي نزديک مرزها است. تأثيرات اين رويداد در تغييرات جمعيتي و شهرنشيني پس از سال 1355 که در سرشماري 1365 انعکاس يافته اند، آشکار است.